گرچه انسانها را ديوارهاى خانهها از هم جدا مىكند و هر كس وارد محدوده خانه و زندگى خويش مىشود، اما زندگى اجتماعى، افراد جامعه را بهصورت اعضاى يك «خانواده» درمىآورد، كه پيوسته با هم در ارتباط،رفت و آمد، برخورد و تعاوناند و نيازهاى متقابل به يكديگر دارند. ازاينرو، سايه هر كدام از دو همسايه، بايد آرامبخش ديگرى باشد و هريك زير سايه همسايه خود، احساس «امنيت»، «آسودگى» و «اعتماد» كنند.اين چيزى است كه دستورهاى معاشرتى و اخلاقى اسلام بر آن تاكيد دارد.
در متون دينى چيزى به نام «حسنالجوار» يا «تعهدالجيران» و ... ديدهمىشود، يعنى رسيدگى و سركشى به همسايگان و داشتن رفتارى نيكبا آنان و هم آزار نرساندن به همسايه و صبورى و تحمل نسبتبه آنچهاز ناملايمات، از آن ناحيه سر مىزند. همچنان كه خود شما نيز ازهمسايهتان توقع داريد سازگارى نشان دهند و با اندك چيزى عصبانىنشوند و پرخاش نكنند، خودتان نيز در معرض همين خواسته و انتظاراز سوى همسايگانيد.
هر چه روحيه دينى و اخوت اسلامى ميان افراد جامعه حاكم باشد،به همان اندازه رابطهها نزديكتر و صميمىتر و فاصلهها كمتر و كمترمىشود و دو همسايه، بازوى يكديگر مىشوند و در غم و شادى وراحت و رنج، شريك هم مىگردند. برعكس آن در جوامع غربى واروپايى و غربزده است، كه هر چه علايق مذهبى كمرنگتر وضعيفتر باشد، زندگيها حالتسردى و كسالتبار مىيابد و به زندگىغربيها شبيه مىشود، كه نه تنها يك ديوار، بلكه ديوارهاى متعددى مياندو همسايه و دو هم محل، يا كسانى كه در يك خيابان يا يك و مجتمعمسكونى به سر مىبرند، پديد مىآيد و همسايه از حال و روزگارهمسايه بغلى يا طبقه بالا يا پايين يا خانه روبهرويى بىخبر است.
همسايگى و حسن همجوارى
«حسن همجوارى» تنها يك اصطلاح سياسى در ارتباط ميان كشورهانيست، و تنها كاربرد بينالمللى ندارد. ميان اهل يك محل، يا در روابط دو همسايه نيز مطرح است. داشتن بهترين خانه، اما با همسايهاى بد وناهنجار و مردمآزار، مفت هم گران است! افراد عاقل و هوشيار، درجايى خانه مىخرند كه محلش خوب و همسايگانش سالم و بافرهنگباشند. وگرنه، يا بايد خانه را عوض كنند، يا عمرى در رنج و عذاب بهسر برند. توجه به همسايه در خريدن و ساختن خانه، مغازه و محل كار،نشانه خردمندى است.
پيشواى نخستين ما، اميرمؤمنان (عليهالسلام) در نامهاى كه به فرزندش امام حسنمجتبى(عليه السلام)به عنوان توصيههايى از پدرى دنياديده و باتجربهمىنويسد، از جمله مىفرمايد: «سل عن الرفيق قبل الطريق و عن الجار قبل الدار»؛ [1] .
پيش از سفر، از همسفر بپرس و پيش از خانه، از همسايه!
آرى ... «بسا كساند، از اين همرهان «آرى» گوى، كه دل به وسوسه راه ديگرى دارند.
بسا كساند، كه جايى موافقان رهند، كه خود، نه جاى هماهنگى است و همراهى است.
بدين سبب، نخستبايد آيين همرهى دانست!».
همسايه خوب
همسايه خوب داشتن، نعمتى ارزشمند است و همسايه خوببودن، محبتآور و رفيقساز است. هميشه دلها متوجه جايى مىشودكه دوستى و نيكى از آنجا بجوشد و بتراود. هر جا كه شهد خير باشد،افراد هم گرد مىآيند و افراد و جامعه، دلگرم شده، محيط هم آبادمىگردد. نقش رفتار نيك در همسايگى و در ايجاد تجمعهاى پرشكوهو الفتهاى اجتماعى فراوان است. حضرت على(عليهالسلام) مىفرمايد: آنكههمسايگىاش نيكو باشد، همسايگانش روزافزون مىشوند.«من حسنجواره كثر جيرانه» [2] .
در حديث ديگرى از امام صادق(عليهالسلام) آمده است: «حسن الجوار يعمر الديار و يزيد فى الاعمار»؛ [3] .
«خوش همسايگى»، هم آبادييها را آبادان مىسازد و هم عمرها رامىافزايد!
در اين دو حديث، هم به بازده عمرانى و اجتماعى سلوك شايستهدر همسايگى اشاره شده، هم به منافع شخصى و بهداشت روانى. البتهدر پاداشهاى اخروى آن احاديث فراوانى نقل شده است.[4]
سفارش به «حسن جوار»
حضرت اميرمؤمنان( عليهالسلام)، پس از آنكه از دستشقىترين افراد كوردل وكجفهم، ضربت خورد و در بستر افتاد، در آستانه شهادت، وصاياىارزشمندى خطاب به فرزندان و پيروانش فرمود كه بخشى از آنها هم بهحقوق همسايه مربوط مىشود؛
« الله فى جيرانكم، فآنها وصية نبيكم، ما زال يوصى بهم حتى ظننا انهسيورثهم»؛ [5] .
اين سفارش حضرت على (عليهالسلام) در واپسين لحظات عمر است كه فرمود: خداى را، خداى را، در باره همسايگانتان، كه اين وصيت پيامبرشماست. پيامبر خدا همواره نسبتبه همسايگان سفارش مىفرمود، تاحدى كه گمان كرديم آنان را از ارثبرندگان قرار خواهد داد!
امام صادق(عليهالسلام) نيز در روايتى ميفرمايد: «بر شما باد نماز خواندن درمسجدها و همسايگى خوب با مردم».[6] اگر به دستور مكتب، رفتاربزرگوارانه و شايسته با همسايگان داشته باشيم، دوستيها را جلبمىكند و افراد در مشكلات و گرفتاريها و نيازهاى متقابل، با بهرهگيرىاز اين تكيهگاه، مىتوانند از قوت روح برخوردار باشند.
جور همسايه
گاهى هم بايد جور همسايه را كشيد. اين شرط همسايگى خوباست. «حسن جوار» تنها به اين نيست كه اذيت و رنجى به همسايهنرسانيم. گاهى تحمل سختيها و ناملايماتى كه از سوى او برايمان پيشمىآيد، مصداق اين «حسن همجوارى» است. اگر بخواهيم روابط از همنگسلد، بايد صبور بود و با تحمل، و گرنه، پاسخ بدى را با بدى دادن ودر زشتيها مقابله به مثل كردن، نشان حقارت روح و دونهمتى است. بهعلاوه اين كار از همه برمىآيد. گذشت و تحمل است كه اراده و ايمان وبزرگوارى مىطلبد.
در عالم رفاقت، شراكت، دوستى، ازدواج و همسرى، همسفرى،محيط كار و ... نيز بايد گاهى «سنگ زيرين آسيا» بود، نه كمظرفيت وبىطاقت.
امام كاظم(عليهالسلام) فرمود: حسن جوار و همسايه خوب بودن، تنها آزارنرساندن نيست، بلكه آن است كه بر اذيت همسايه صبور و بردبارباشى: «ليس حسن الجوار كف الاذى و لكن حسن الجوار صبرك على الاذى.» [7].
روشن است كه اين گونه حديثها هرگز مجوز «همسايهآزارى»نيست. اگر توصيه به بردبارى نسبتبه آزار همسايه شده، بيش از آن واكيدتر و شديدتر، سفارش به خوشرفتارى و نرساندن آسيب و آزار بههمسايگان شده است. مزاحمتبراى همسايه، از بدترين رفتارهاىاجتماعى است.
آخرين مرز
در هر چيزى حد و مرز و حريمى وجود دارد. وقتى از اندازهگذشت، صفحه برمىگردد و اوضاع، به گونهاى ديگر مىشود. تحملنسبتبه آزار و زحمتآفرينى همسايه نيز اين گونه است. گاهىمزاحمتبه حدى مىرسد كه پايان خط است و حريمها و حرمتها ديگرفرومىريزد، چون خود همسايه مردمآزار، حريم نگه نداشته است.
در تاريخ است كه مردى خدمت پيامبر رسيد و از آزار همسايهاششكايت كرد. حضرت فرمود: برو و تحمل كن. بار دوم كه به شكوه آمدو ناليد، پيامبر باز هم دستور صبر و تحمل داد. آزار همسايه به اوجرسيد و خارج از مرز تحمل. وقتى براى سومين بار، شكايت از همسايهكرد، حضرت رسول چنين راهنمايى و سفارش كرد: «روز جمعه، وقتىمردم به سوى نماز جمعه مىروند، تو وسايل و اسباب و اثاث خويش را بيرون بريزو در رهگذار مردم قرار بده، تا همه آنان كه به نماز مىروند، اين صحنه را ببينند.وقتى علت را مىپرسند، ماجرا را به آنان بگو.» آن مرد نيز چنان كرد. همسايهمردمآزار (كه آبروى خود را در خطر ديد) بىدرنگ به سوى او شتافتو ملتمسانه از او خواست كه وسايلش را به خانه برگرداند و قول داد وعهد و پيمان بست كه ديگر آن گونه رفتار نكند. [8].
اين نتيجه بىپروايى و قدرنشناسى نسبتبه لطفها و مداراهاست.لطف خدا هم با انسان خطاكار مدارا مىكند، ولى ... «چون كه از حدبگذرى، رسوا كند». از حلم و بردبارى ديگران نبايد سوءاستفاده كرد ونجابت و بزرگوارى ديگران را نبايد به حساب ضعف يا بىعرضگىآنان گذاشت.
حد و حق همسايه
محدوده رعايتحقوق همسايگان و داشتن رفتار شايسته، تنها بههمسايه دست راست و چپ خانه منحصر نمىشود و تنها به پرهيز ازآزار هم خلاصه نمىگردد.
سركشى، رسيدگى، احوالپرسى، رفت و آمد، مساعدت و يارى،عيادت، انفاق و صدقه، رفع نياز، همدردى و ... از جمله امورى است كهبر عهده هر همسايه است و اينها نشانه فتوت و جوانمردى است.پيشواى جوانمردان، على بنابىطالب(عليهالسلام) فرمود: «من المروة تعهدالجيران»؛ [9] رسيدگى به همسايگان از مروت و جوانمردى است. حضرت امام باقر(عليهالسلام) نيز در بيان صفات و خصال شيعه و پيروان ورهروان خط اهلبيت، يكى هم همين را دانسته و فرموده است: «و التعاهد للجيران من الفقراء و اهل المسكنة و الغارمين و الايتام ...»؛ [10].
از نشانههاى پيروان ما، رسيدگى به همسايگان نيازمند و تهيدستو بدهكاران و يتيمان است.» چگونه انسان شرافتمند و باوجدانمىتواند آسوده و با شكم سير بخوابد و مرفه و برخوردار باشد، درحالى كه در همسايگانش محرومان تهيدست، يتيمان بىسرپرست،گرسنگان بينوا و بدهكاران درمانده باشند و او بتواند گرهى بگشايد، امابىتفاوت باشد؟ اينجاست كه كلام نورانى پيامبر خدا، بر تارك تاريخمىدرخشد كه فرمود: هر كس سير بخوابد، در حالى كه همسايهمسلمانش گرسنه باشد، به من ايمان نياورده است. «ما آمن بى من باتشبعانا و جاره المسلم جايع» [11] آرى، مسلمانى به عمل است، نه به ادعا وشعار!
اين حقوق و رعايتها به تعبير احاديث، تا مرز چهل همسايه از هرطرف است. امام صادق(عليهالسلام) از رسول اكرم(ص) نقل مىكند كه فرمود:هر چهل خانه از هر چهار طرف، همسايه محسوب مىشود.[12] .
امام باقر(عليهالسلام) نيز فرمود: «حد الجوار اربعون دارا من كل جانب من بين يديه و من خلفه و عن يمينه وعن شماله» [13] . كه مضمونش همان حد و حريم همسايگى تا چهل خانه ازچهار طرف است.
اگر اين حق و حد و حريم كه اسلام بيان كرده است، مسؤولانهشناخته و رعايتشود، در جامعه اسلامى نيازمند و گرفتار و بينوايانبى سرپرست و رنجديدگان دست از همه جا كوتاه و آبرومندانى كهصورت خود را با سيلى سرخ نگه مىدارند يافت نخواهد شد. سخن رادر اين بخش، با كلامى از محدث بزرگوار، مرحوم «شيخ عباس قمى» بهپايان مىبريم، كه چنين نوشته است: «... در زمينه معاشرت نيكو با همسايه، حديثبسيار است و «حسن جوار»هم تنها پرهيز از همسايهآزارى نيست. بلكه تحمل جفا و ناملايمات همسايه هم ازآن جمله است. همچنين از امور مربوط به «خوشهمسايگى»، ابتدا كردن به سلام،عيادت در هنگام بيمارى، تسليت و تعزيت گفتن در سوگها و مصيبتها، تبريك وتهنيت گفتن در شاديها و اعياد، چشمپوشى از لغزشها، سرك نكشيدن به رازها وامور پنهانى همسايه، مضايقه نكردن از كمكهايى كه مورد نياز او است، حتى اگرمىخواهد چوبى (و تيرآهنى) بر ديوارت بگذارد، يا ناودانى را بر خانه تو بگذارد واز اين گونه امور ... مضايقه نكنى و سخت نگيرى ... .» [14].
--------------------------------------------------------------------------------
[1] _ نهجالبلاغه، صبحى صالح، نامه 31.
[2] _ غررالحكم ،چاپ دانشگاه، ج7، ص49.
[3] _ كافى، كلينى، ج1، ص667، احاديث 8، 10 و 7.
[4] _ در اصول كافى، ج2 (عربى) باب «حقالجوار»، همچنين در سفينةالبحار، واژه «جور» ملاحظهشود.
[5] _ نهجالبلاغه، صبحى صالح، نامه 47، خطاب به امام حسن و امام حسين(عليهالسلام).
[6] _ كافى، ج2، ص635.
[7] _ كافي, ج 2، ص667.
[8] _ سفينةالبحار، ج1، ص191 (واژه جار)، كافى، ج2، ص668.
[9] _ غررالحكم، چاپ دانشگاه، ج7، ص49.
[10] _ كافى، ج2، ص74.
[11] _ سفينةالبحار، ج1، ص192.
[12] _ كافى، ج2، ص669، باب «حد الجوار».
[13] _ همان.
[14] _ سفينةالبحار، ج1، ص192 «حسن الجوار». برگرفته از كتاب : اخلاق معاشرت, جواد محدثي.
۳۱ مرداد ماه 
